آیا کودکان میتوانند محلهها را سبزتر کنند؟
به گزارش خبرنگار تابناک در کهگیلویه و بویراحمد، اجرای نخستین کارگروه زیستمحیطی محلهمحور در گچساران، اگرچه در ظاهر یک کارگاه آموزشی برای کودکان و نوجوانان است، اما در صورت استمرار و توسعه میتواند به الگویی برای انتقال مسئولیت حفاظت از محیط زیست از دستگاههای دولتی به متن جامعه تبدیل شود؛ الگویی که قرار است دانشآموزان را از مخاطب آموزشهای زیستمحیطی به کنشگر و سفیر محیط زیست در خانه، مدرسه و محله تبدیل کند.
محیط زیست در کهگیلویه و بویراحمد با گستره وسیع جنگلها و مراتع، تنوع زیستی قابل توجه، منابع آبی و ظرفیتهای طبیعی کمنظیر، تنها با اقدامات اداری و برخوردهای نظارتی قابل صیانت نیست. بخش مهمی از مشکلاتی مانند افزایش پسماند، استفاده گسترده از ظروف یکبارمصرف، رهاسازی زباله و کمتوجهی به تفکیک پسماند، بیش از آنکه صرفاً به کمبود امکانات مربوط باشد، به الگوی رفتاری جامعه بازمیگردد؛ موضوعی که ضرورت آموزش مستمر و مشارکت اجتماعی را دوچندان میکند.
وقتی کودک از مخاطب به کنشگر تبدیل میشود
نخستین کارگروه زیستمحیطی محلهمحور با همکاری فرهنگسرای محله سادات، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و آموزشوپرورش در یکی از محلههای گچساران برگزار شده و کودکان و نوجوانان شرکتکننده با عنوان «سفیران محیطیار دانشآموزی» آموزشهای زیستمحیطی دریافت کردهاند.
وجه قابل توجه این طرح، محدود نشدن آموزش به فضای کلاس است. قرار است دانشآموز پس از فراگیری آموزشها، در محله خود به پاکسازی، فرهنگسازی، کاهش پسماند و ترویج رفتارهای سازگار با محیط زیست بپردازد و آموختههای خود را به خانواده و همسالان منتقل کند.
این تغییر رویکرد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آموزش محیط زیست زمانی اثرگذار خواهد بود که از مرحله «دانستن» عبور کرده و به «عمل کردن» برسد. کودکی که در مدرسه درباره تفکیک زباله آموزش میبیند، اما همان رفتار در خانه و محله تکرار نمیشود، عملاً با یک آموزش نظری مواجه است؛ اما اگر همان کودک بتواند خانواده و همسایگان خود را نیز با این موضوع همراه کند، آموزش به یک رفتار اجتماعی تبدیل خواهد شد.
کاهش زباله؛ آزمون نخست سفیران
یکی از اهداف اعلامشده این طرح، کاهش تولید زباله، حذف استفاده از لیوانهای یکبارمصرف و ظروف پلاستیکی و ترویج استفاده از وسایل شخصی است.
اتفاقاً انتخاب همین موضوع میتواند نقطه آغاز مناسبی برای طرح باشد؛ چرا که مدیریت پسماند یکی از ملموسترین مسائل محیط زیستی در زندگی روزمره مردم است و نتیجه اقدامات آن نیز برای شهروندان قابل مشاهده است.
نخستین گام عملی این کارگاه نیز استفاده دانشآموزان از لیوان شخصی بوده است؛ اقدامی ساده که اگر به یک عادت روزمره تبدیل شود، میتواند معنای واقعی آموزش محیط زیست را نشان دهد.
با این حال، موفقیت طرح را نمیتوان صرفاً با برگزاری چند کارگاه یا تعداد دانشآموزان آموزشدیده سنجید. معیار اصلی باید میزان تغییر رفتار در محلهها، کاهش تولید پسماند، افزایش تفکیک زباله از مبدأ و مشارکت خانوادهها باشد.
خطر تبدیل شدن یک ایده خوب به یک برنامه نمادین
طرح «سفیران محیطیار» ایدهای قابل توجه است، اما نقطه ضعف احتمالی آن میتواند همان مشکلی باشد که بسیاری از طرحهای فرهنگی با آن مواجه میشوند؛ آغاز پرشور و ادامه کمرنگ.
اگر دانشآموزان پس از پایان کارگاه، برنامه مشخص، ابزار لازم، مربی، شاخص ارزیابی و امکان ارائه گزارش عملکرد نداشته باشند، این طرح نیز ممکن است به یک عنوان نمادین در کارنامه برنامههای محیط زیستی تبدیل شود.
از سوی دیگر، مسئولیت دادن به کودکان به معنای انتقال وظایف دستگاههای اجرایی به آنها نیست. دانشآموز میتواند سفیر فرهنگ محیط زیست باشد، اما مدیریت پسماند، جمعآوری زباله، ایجاد زیرساختهای تفکیک از مبدأ، کنترل تخلفات و فراهم کردن امکانات پاکسازی همچنان بر عهده دستگاههای مسئول است.
خانواده؛ حلقهای که نباید حذف شود
اگر هدف، ایجاد تغییر پایدار در محلههاست، خانواده باید یکی از ارکان اصلی این طرح باشد. کودک میتواند پیامآور تغییر باشد، اما استمرار رفتار محیطزیستی بدون همراهی والدین دشوار خواهد بود.
به همین دلیل، میتوان در ادامه طرح، آموزشهای خانوادگی، مسابقات محلهای، برنامههای پاکسازی، پویشهای کاهش مصرف پلاستیک و حتی نظام تشویق محلههای موفق را نیز در نظر گرفت تا فعالیت سفیران محیطیار از مدرسه و کارگاه آموزشی فراتر رفته و به یک حرکت اجتماعی تبدیل شود.
مدارس؛ ظرفیت بزرگی برای گسترش طرح
همزمانی ادامه این طرح با بازگشایی مدارس نیز یک فرصت مهم محسوب میشود. دانشآموزان آموزشدیده میتوانند در مدارس خود به انتقال تجربه و اجرای برنامههای محیط زیستی بپردازند و گزارش فعالیتهای خود را ارائه کنند.
در واقع مدرسه میتواند حلقه اتصال سه محیط مهم «خانه، مدرسه و محله» باشد؛ سه فضایی که اگر در موضوع محیط زیست همجهت شوند، امکان شکلگیری رفتارهای پایدار بسیار بیشتر خواهد شد.
از گچساران تا سایر شهرستانها
تاکید مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بر توسعه این کارگروهها در سایر شهرستانها، در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم، میتواند مرحله بعدی این طرح باشد.
اما توسعه کمی نباید جای کیفیت را بگیرد. بهتر است ابتدا نتایج اجرای طرح در محله سادات گچساران با شاخصهای مشخص ارزیابی شود و سپس الگوی موفق آن به دیگر شهرستانها منتقل شود. تعداد سفیران محیطیار، میزان مشارکت خانوادهها، کاهش مصرف ظروف یکبارمصرف، میزان جمعآوری و تفکیک پسماند و استمرار فعالیت دانشآموزان میتواند بخشی از این شاخصها باشد.
در نهایت، آموزش محیط زیست از دوران کودکی زمانی به یک سرمایه اجتماعی تبدیل میشود که کودک صرفاً شنونده پیامهای زیستمحیطی نباشد، بلکه فرصت پیدا کند آن را در زندگی روزمره خود اجرا و دیگران را نیز با خود همراه کند. «سفیران محیطیار» از این منظر میتواند آغاز یک مسیر متفاوت باشد؛ مسیری که موفقیت آن نه در تعداد کارگاهها، بلکه در میزان تغییری که در رفتار خانوادهها و محلهها ایجاد میکند، سنجیده خواهد شد.
انتهای پیام/